Transactionele analyse

De instellingsruit

Gegevens

Gemaakt op zaterdag 07 februari 2009 14:25

Julie Hay heeft in haar boek: we lossen het samen wel op het concept van de levensposities meer diepgang gegeven door de instellingsruit te introduceren. Hieronder bespreek ik dit concept.

Onze houding is een mengelmoes van onze overtuigingen, onze gedragingen en onze gevoelens.

Als we vanuit de levenspositie Ik ben OK, Jij bent OK redeneren, dan zullen onze overtuigingen in lijn zijn met ons gedrag en onze gevoelens. Dat is echter lang niet altijd het geval. Soms doen we alsof anderen te min zijn om aan te kijken, terwijl we dat eigenlijk over onszelf zo denken. Zo is de instellingsruit een verdieping op onze levenspositie. Als je inziet dat ons venster op de wereld vanuit de overtuigingen, gedragingen en gevoelens soms niet overeenstemmend is met elkaar, dan geeft dat nieuw inzicht. Het kan zijn dat je overtuigd bent dat anderen beter zijn dan wij, terwijl je precies het tegenovergestelde laat zien. Dat is ineffectief. Het inzicht hierover kan je helpen om te onderzoeken wat de oorzaak is en wat je er mogelijkerwijs aan kan doen. Het doel is tenslotte dat je overtuigingen, gedrag en gevoel overeenstemmend zijn; dat je autonoom bent (zie verderop dit stuk)

Overtuiging

Onze centrale overtuiging bepaalt in hoeverre we anderen en onszelf OK vinden. Zo denken we over ons en anderen.

Gedrag

Het gedrag is wat we aan de buitenwereld tonen. Een goed voorbeeld is de ouderwetse manager; de slavendrijver. Die toont IOKJNOK gedrag (zie blog vensters op de wereld voor uitleg over deze afkorting). Het kan best zijn dat hij in zijn overtuiging een ander venster op de wereld heeft, maar hij laat gedrag zien dat doet voorkomen dat hij vindt dat anderen niet OK zijn en hij wel.

Gevoel

Ons gevoel laten we niet altijd zien. Soms doen we het één, maar voelen we het ander. We verstoppen ons gevoel. Dat gevoel kan wel een weerspiegeling zijn van onze levenspositie. Enkele typerende gevoelens:

• IOKJNOK: eigengereid, zelfvoldaan, triomfantelijk
• IKOKJOK: gêne, schaamte, schuldgevoel
• INOKJNOK: wanhoop, hopeloos, ongeliefd

Als we dit soort levenspositie-typerende gevoelens hebben, dan zijn we vaak geneigd om oprechte gevoelens als blijdschap, verdriet, angst en woede te onderdrukken. We kunnen ze tijdelijk niet bereiken als we voelen vanuit die levensposities.

6 veelvoorkomende combinaties

Vanuit de gedachten omtrent de instellingsruit zijn er 27 combinaties te maken. Het is net als bij de levensposities zo dat je niet altijd in één specifieke ruit zit. Vaak zitten we het ene moment in de ene, terwijl we het volgende moment in het andere zitten of de wereld vanuit het IOKJOK principe bekijken. Het lijkt dat we geneigd zijn om één van de onconstructieve levensposities maar éénmalig te gebruiken in een instellingsruit. Er zijn daarom 6 veelvoorkomende instellingsruiten:

De martelaar

Overtuiging: IOKJNOK
Gedrag: INOKJOK
Gevoelens: INOKJNOK
We offeren ons op om naar anderen te luisteren en we geven advies over hoe ze hun leven op orde kunnen krijgen. Onze overtuiging is dat we het beter weten over mensen en relaties.  Ons gedrag lijkt behulpzaam, ondanks de plannen die we zelf eventueel hebben. Ons gevoel is wanhopig, omdat we voor de zoveelste keer merken dat wij de vaardigheid missen en de anderen de wilskracht om te veranderen.

De klager

Overtuiging: IOKJNOK
Gedrag: INOKJNOK
Gevoelens: INOKJOK
We geloven dat we het beter weten, alleen voelen we ons incapabel. Daarom gedragen we ons wellicht alsof we niet verwachten dat anderen naar ons luisteren. Vermoedelijk mopperen we over de domheid van mensen die de voor de hand liggende oplossing lijken te negeren.

De bullebak

Overtuiging: INOKJOK
Gedrag: IOKJNOK
Gevoelens: INOKJNOK
Hier zie je de bekende bullebak. In onze overtuiging denken we dat we minder capabel zijn dan anderen en voelen ons wanhopig. Dit camoufleren we door ons als betweters te gedragen en anderen te vertellen hoe het moet. Bij uitdaging, versterkt dit gedrag nog verder en worden we onredelijk. Uit angst dat onze zwakte wordt blootgelegd, bouwen we hoge muren.

Het slachtoffer

Overtuiging: INOKJOK
Gedrag: INOKJNOK
Gevoelens: IOKJNOK
We doen gekrenkt en niet te helpen. We stralen slachtoffergedrag uit. We laten merken dat anderen zo ongevoelig zijn dat ze ons niet kunnen helpen. In onze overtuiging geloven we dat we minder competent of intelligent zijn dan anderen, maar een rijker gevoelsleven. Daarom vinden we dat onze eigen emotionele behoeften belangrijker zijn dan die van anderen.

De weldoener

Overtuiging: INOKJNOK
Gedrag: IOKJNOK
Gevoelens: INOKJOK
Volgens onze overtuiging weet niemand waar hij mee bezig is. De wereld gaat ten onder. Gevoelens van anderen zijn belangrijker dan die van ons en daarom proberen we om die anderen voor zichzelf te behoeden.  We vertellen iedereen hoe hij zijn leven kan beteren. Delegeren gaat ons slecht af, omdat we mensen willen behoeden voor hun eigen imcompetentie.

De zwartkijker

Overtuiging: INOKJNOK
Gedrag: INOKJOK
Gevoelens: IOKJNOK
Hier geloven we dat niemand werkelijk competent is. Toch moeten we iets met onze gevoelens die we belangrijker vinden dan die van anderen. We lopen met onze gevoelens te koop en zeggen er bij dat we er niets aan kunnen doen dat we voelen wat we voelen. We leunen op anderen en verwachten van hen dat zijn voor ons zorgen. Onder de oppervlakte vertrouwen we er niet op dat zij meer zouden bereiken dan wij.

Autonomie

Tegenover de vertroebelende blik van één van deze instellingsruiten, staat autonomie. Als je de wereld bekijkt vanuit het IOKJOK venster dan ben je voorbij de niet constructieve wereld van de instellingsruiten. Dan ben je autonoom. Je overtuigingen, gedragingen en gevoelens zijn conform de situatie waarin we ons bevinden. Je kan het onderscheid maken tussen gedrag van de persoon en de persoon zelf. Je zal vertrouwen en respect uitstralen. Gevoelens die je toont zijn oprecht en kloppend met de situatie.

Autonomie kent 3 aspecten:

Bewustzijn: je bent hier en nu. Beseffend wie je bent en wat je voelt. Je kent je overtuigingen.

Alternatieven: je kan bewust diverse houdingen aannemen in gedrag en gevoelens en kiezen hoe je reageert.

Authenciteit: je legt werkelijk contact met mensen op een open en eerlijke wijze. Je nodigt uit tot wederzijds vertrouwen, respect en zorgzaamheid.

Jouw instellingsruit?

Als je mijn artikel over "Vensters op de wereld" las en jouw venster op de wereld al hebt bepaald, dan heb je wellicht al een paar zaken herkend waar je iets mee kan zodat je vaker door de IOKJOK bril gaat kijken. Je kan je zelfinzicht vergroten door je eigen instellingsruit in te vullen. Je kan een ruit tekenen met de 3 niveau's (zie het voorbeeld bovenaan met gedrag, overtuigingen en gevoelens).

Vul deze met de details die typerend zijn voor de houding die je vaak aanneemt. Beantwoordt de hiernavolgende vragen. Ze kunnen je helpen om je te richten op bepaalde kwesties als je niet tevreden bent met het resultaat. Bij het beantwoorden kan je een bepaald persoon in gedachten nemen, dat helpt je misschien in het richten van je vragen.

Vragen:

1a. welke opvallende problemen komen voort uit mijn eigen overtuigingen over mezelf en anderen?

1b. Wat gaat er fout als ik vaker zou geloven dat ik OK ben en anderen ook?

1c. Hoe kan ik mezelf bewegen naar het IOKJOK venster?

2a. Welke gedragsuitingen van mezelf zorgen voor onprettige interacties met anderen?

2b. Welke negatieve consequenties zou ik hebben als ik in mijn gedrag een IOKJOK stijl zou tonen?

2c. Welke mogelijkheden heb ik om IOKJOK gedrag te laten zien?

2d. Bij wie heb ik de grootste kans op een succesvolle uitkomst?

3a. Welke emoties verberg ik of veronachtzaam ik?

3b. Waarom zou ik bang zijn om voor mijn oprechte gevoelens uit te komen?

3c. Wanneer kan ik effectief uiting geven aan mijn gevoelens?

3d. Wie is het meest geneigd constructief te reageren?

• < Vorige
• Volgende >